|
14. godina od „Oluje“
Izbeglice u Srbiji – Zaboravljene u Hrvatskoj?
Pitanje bivših nosilaca stanarskih prava kao glavna prepreka za trajno rešavanje problema izbeglica u Srbiji
4. avgust 2009.
Povodom 14 godina od ofanzive hrvatske vojske „Oluje“ i egzodusa Srba iz Hrvatske, Grupa 484 ukazuje da još nisu rešena pitanja ljudi koji su morali da napuste svoje domove. Na današnji dan 1995. godine Hrvatska je počela akciju „Oluja”, protiv tadašnje Republike Srpske Krajine. Tokom vojne operacije i nakon nje hrvatska vojska je sprovela etničko čišćenje. Iz Krajine je izbeglo gotovo sve stanovništvo, 250.000 ljudi, a tokom akcije ubijeno je oko 2.500 ljudi.
U Srbiji je 1996. registrovano 540.000 izbeglica, od toga 300.000 iz Hrvatske. Od tada se broj izbeglica smanjio kao rezultat povratka u zemlje porekla, integracije u Srbiji ili preseljenja u treće zemlje. Deo preostalih izbeglica, oslanjajući se na sopstvene potencijale ili koristeći programe podrške trajnoj integraciji koje podržavaju država Srbija i međunarodni donatori, uspeo je, barem delimično, da se integriše u sredinu u kojoj su potražili utočište Prema poslednjem podacima, u Srbiji je 2008. bilo 97.000 izbeglica, od kojih skoro 70.000 iz Hrvatske, a 27.000 iz Bosne i Hercegovine. UNHCR je u drugoj polovini 2008. godine uvrstio Srbiju među pet zemalja u svetu sa dugotrajnom izbegličkom krizom čije rešavanje zahteva zajedničku akciju i saradnju zemalja u regionu, uz podršku međunarodne zajednice
Na regionalnom nivou, 2005. potpisana je Sarajevska deklaracija, kao izraz političke volje da se na prostoru bivše Jugoslavije izbeglički dosije zatvori na osnovu slobodnog izbora samih izbeglica – da se integrišu ili vrate. Proces koji je trebalo da se završi u decembru 2006, nije mnogo odmakao – pre svega zbog nerešenih pitanja za izbeglice iz Hrvatske.
U Hrvatskoj se, i pored značajnih pomaka koje je zemlja ostvarila u procesu pridruživanja Evropsko uniji, rešavanje brojnih izbegličkih problema i dalje odvija veoma usporeno ili se uopšte ne rešavaju. Postoje nerešena pitanja u vezi sa pravima izbeglica u Hrvatskoj, kao što su: dokazivanje i utvrđivanje staža osiguranja, neisplaćenih penzija, konvalidacija radnog staža, zapošljavanje, rešavanje statusa boravka i državljanstva, dokumenta i statusna pitanja, Zakon o poljoprivrednom zemljištu, povrat i obnova imovine, optužnice i presude za ratne zločine, fizičko ugrožavanje povratnika i njihove imovine, nadoknada za uništenu imovinu, poništavanje ugovora koji su zaključeni pod prisilom i/ili u suprotnosti sa odredbama građanskog prava, sudske odluke po kojima vlasnik uzurpatoru mora da nadoknadi ulaganja u njegovu imovinu, itd.
Najznačajnija prepreka trajnom rešavanju problema izbeglica iz Hrvatske jeste nemogućnost povraćaja prava nad stanovima u društvenoj svojini, koje su izbeglice posedovale u formi stanarskog prava, pre ratnih sukoba.
Stanarska prava
Oduzimanje stanarskih prava pogodilo je pre svega srpske izbeglice iz urbanih sredina između 1991. i 1995. U većini slučajeva pokretani su postupci oduzimanja stanarskih prava od njihovih nosilaca, na temelju zakonske odredbe o nekorišćenju stana bez opravdanog razloga u razdoblju dužem od šest meseci.
Prema podacima OEBS, više od 23.800 stanarskih prava ukinuto je u pojedinačnim sudskim postupcima u velikim gradovima (Zagreb, Osijek, Split, Sisak, Rijeka,…) Dodatno, prema podacima nekadašnjih stambenih komisija u područjima posebne državne skrbi (područja koja su bila deo bivše Republike Srpske Krajine od 1991. do 1995. godine) podneto je 6.000 zahteva za povraćaj stanova bivšim nosiocima stanarskih prava. Prema procenama OEBS-a, otkazivanjem stanarskih prava pogođeno je oko 100.000 ljudi.
Tokom devedesetih, kroz proces privatizacije, ostali hrvatski državljani, nosioci stanarskih prava, mogli su da otkupe svoje stanove po nižim cenama i uz dodatne povlastice. Ovaj povlašćeni režim odnosio se takođe i na sve one osobe koje su u stanove ušle izbacivanjem (nasilnom deložacijom) dotadašnjeg korisnika ili na osnovu dozvole dane od strane lokalnih vlasti, nakon otkaza stanarskog prava preratnom korisniku. Sva ukidanja stanarskog prava bila su izvršena u odsustvu nosioca stanarskih prava. Diskriminatarno primenjujući zakon prema izbeglim Srbiima, procedure ukidanja stanarskog prava završavane su veoma brzo. Ishod je uvek bio isti: ukidanje stanarskog prava osobama koje su svoje stanove napustile zbog ratnih okolnosti. Sudovi nisu uzimali u obzir činjneicu da su ljudu napuštali stanova usled ugorožavanja života, masovnog nasilja, izbacivanja iz stanova,… Njima država, u tim ratnim okolnostima, nije pružala bilo kakvu zaštitu.
Stanarsko pravo nad stanovima u društvenoj svojini u Hrvatskoj je ukinuto – kao pravna kategorija – 1996. godine. Pod pritiskom međunarodne zajednice, Vlada Hrvatske pristala je da, ipak, na neki način počne rešavanje pitanja bivših nosilaca stanarskih prava. Tako su usvojeni programi stambenog zbrinjavanja bivših nosilaca stanarskih prava. Ponuđenim modelom stambenog zbrinjavnja Hrvatska nastoji da pitanje stanarskih prava izbeglih Srba svede na humanitarni problem, što i proizilazi iz stava Hvatske „da ne postoji nikakva pravna obaveza prema bivšim nosiocima stanarskog prava“.
Zaključak
Neujednačen regionalni pristup predstavlja veliku prepreku za povratnike i izbeglice. Postoje potpuno različite situacije u pravnom i opštem egzistencijalnom položaju izbeglica i raseljenih lica u različitim zemljama u regionu, za šta je najočitiji primer to što su oduzeta stanarska prava u BiH izbeglicama i raseljenim osobama vraćena, dok u Hrvatskoj nisu.
Proces evropskih integracija daje mogućnosti evropskoj i međunarodnoj zajednici da uslovljava pomoć ispunjavanjem preuzetih međunarodnih obaveza i pruža priliku da se snažnije insistira na tome da se u celom regionu i pod jednakim uslovima ostvaruju prava na restituciju i obeštećenje svih žrtava kršenja ljudskih prava. Bez jasno podržavanog procesa demokratizacije i pomirenja, koji bi obuhvatio sve ljude u regionu, pitanja trajnog rešenja problema izbeglica ne mogu biti rešena.
Hrvatska se snažno i odlučno približava Evropskoj uniji. Vreme je da Vlada Hrvatske garantuje jednaka prava svim svojim građanima, uključujući nacionalne manjine, povratnike i izbeglice iz Hrvatske. Pravična kompenzacija za bivše nosioce stanarskih prava u Hrvatskoj nužna je za kako bi izbeglice samostalno i slobodno doneli odluku o povratku ili integraciji.
|
